[Poniższy tekst jest kontynuacją artykułu -> przeczytaj część I]

 

Wyjątkowe miejsce w sztuce tatrzańskiej zajmuje Stanisław Witkiewicz, który osiadł w Zakopanem w 1890 roku i natychmiast został całkowicie „opętany” Tatrami, przyznał się też że chciałby malowniczą stronę Tatr wyrwać z dzierżawy Walerego Eljasza. Udało mu się to – jego obraz Wiatr halny został okrzyknięty najlepszym obrazem tatrzańskim, a utwór Na przełęczy  „Ewangelią Tatr”. Ceniony literat, krytyk sztuki i malarz, wielbiciel folkloru podhalańskiego, jest też  kojarzony jako twórca stylu zakopiańskiego, wzorowanego na tradycyjnym budownictwie góralskim, który z dość dobrym skutkiem wypromował jako styl narodowy (ta moda skończyła się jednak wraz ze śmiercią twórcy i nie objęła całej Polski).

Witkiewicz pozostawił po sobie wiele obrazów tatrzańskich malowanych z bezwzględną naturalistyczną odwagą połączoną z symbolizmem. Malarz, mimo że ze względu na zły stan zdrowia nie poznał Tatr w tak znacznym stopniu jak inni, potrafił totalnie wczuć się w krajobraz naszych gór. Był niezwykle wrażliwy na ulotne stany, zjawiska atmosferyczne i związane z nimi problemy światła i koloru, a także jako pierwszy malował zimę tatrzańską. Warto zwrócić uwagę właśnie na jego zimowe sceny, często nokturny – przeniknięte tajemniczym księżycowym światłem, monochromatyczne, silnie skontrastowane, z dynamiką wiatru halnego lub ciche, pulsujące ukrytą energią.

Fotografia portretowa Stanisława Witkiewicza, źródło: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

Fotografia portretowa Stanisława Witkiewicza, źródło: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

 Stanisław Witkiewicz (1851-1915) "Czarny Staw - kurniawa", 1892 rok, źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie

 Stanisław Witkiewicz (1851-1915) „Czarny Staw – kurniawa”, 1892 rok, źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie

Willa Koliba projektu Stanisława Witkiewicza przed rozbudową w 1901 roku, źródło: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

Willa Koliba projektu Stanisława Witkiewicza przed rozbudową w 1901 roku, źródło: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

 Stanisław Witkiewicz (1851-1915) "Pejzaż zimowy z Tatr", po 1890 roku, źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie

 Stanisław Witkiewicz (1851-1915) „Pejzaż zimowy z Tatr”, po 1890 roku, źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie

Apogeum zainteresowania Tatrami przypada na okres polskiego modernizmu – ruchu artystycznego na przełomie XIX  i XX wieku – był to jedyny w historii polskiej kultury okres, kiedy Tatry zajęły pozycję centralną, a Zakopane stało się stolicą kulturalną – miejscem, w którym po prostu należało być. Niezwykłe oczarowanie Tatrami ogarnęło niemal wszystkie dziedziny kultury i miało pewien związek z coraz większą popularnością turystyki górskiej i narciarstwa oraz z bardzo szybkim rozwojem taternictwa – zdobycze ówczesnego pokolenia taterników były imponujące, pokonano wiele trudnych ścian, wcześniej uważanych za niemożliwe do przejścia (m.in. pierwsze przejście południowej ściany Zamarłej Turni). Ponadto, Tatry ucieleśniały wszystko o czym marzył zniewolony od 100 lat  naród – sen o wolności i odrodzeniu „ducha” i kultury polskiej. Nic więc dziwnego, że na Podhale „uciekali” twórcy, którzy najbardziej tej wolności pragnęli.

Najbardziej rozpoznawalnym młodopolskim malarzem Tatr jest z pewnością Leon Wyczółkowski – autor serii tatrzańskich arcydzieł, przechodzący od przeładowanych symbolizmem Legend tatrzańskich i Giewontu o zachodzie słońca do skupionych na formie, oryginalnej kompozycji i grze barw widoków gór. Charakterystyczne u Wyczółkowskiego jest przede wszystkim ciasne kadrowanie (taki zabieg stosował już Gerson, jednak „Wyczół” doszedł w wąskich kadrach prawie do skrajności) i zaskakujący punkt widzenia – inspirowane najprawdopodobniej sztuką japońską (bardzo modną w Młodej Polsce). Upodobał sobie zwłaszcza fragmenty stawów tatrzańskich, tworząc niemal abstrakcyjne kompozycje i miał zwyczaj powtarzania wielokrotnie jednego motywu w różnych warunkach – tak jak Claude Monet powtarzał swoje katedry.

Leon Wyczółkowski (1852-1936) "Mnich nad Morskim Okiem", 1904 rok, źródło: Agra-Art

Leon Wyczółkowski (1852-1936) „Mnich nad Morskim Okiem”, 1904 rok, źródło: Agra-Art

Leon Wyczółkowski (1852-1936) "Druid skamieniały", 1892 rok, źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie

Leon Wyczółkowski (1852-1936) „Druid skamieniały”, 1892 rok, źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie

Leon Wyczółkowski (1852-1936) "Czarny Staw", 1920 rok, źródło: Desa Unicum

Leon Wyczółkowski (1852-1936) „Czarny Staw”, 1920 rok, źródło: Desa Unicum

Tatry malowali również inni czołowi moderniści, dla których góry były wątkiem pobocznym, a uznanie zdobyli dzięki innym dziełom.  Zwróćmy uwagę na pejzaże Władysława Ślewińskiego i Wojciecha Weissa – jest ich niewiele, są jednak niezwykle interesujące. Ślewiński, przyjaciel Paula Gaugina, stworzył pejzaże utrzymywane w stylistyce szkoły Pont-Aven, z charakterystyczną dla niego płynną, secesyjną kreską, płaskimi plamami barw (często w wąskiej tonacji), tchnące tajemniczym i nostalgicznym nastrojem. Z kolei studia tatrzańskie Weissa – zwykle bardzo niewielkich rozmiarów – uderzają ekspresją formalną – zdecydowanymi pociągnięciami pędzla i intensywnością barw – oraz wymową symboliczną. Z malarzy mniej znanych, warto wspomnieć o Aleksandrze Mroczkowskim, tworzącym naturalistyczne, mroczne obrazy, często mało popularnych miejsc (choćby Ganek). Równocześnie w Tatrach zaczynali tworzyć uczniowie Jana Stanisławskiego – Stefan Filipkiewicz i Stanisław Kamocki. Filipkiewicz malował rozległe, syntetyczne w formie panoramy ukazujące Tatry, zmieniające się pod wpływem pory roku, dnia i pogody,najbardziej jednak upodobał sobie tatrzańską zimę i porę wiosennych roztopów. Kamocki również wybierał „szerokie” kadry, tworząc syntetyczne pejzaże Tatr w duchu szkoły Stanisławskiego. Obaj artyści powrócili do malowania widoków Tatr (często powtarzanych i może trochę banalnych) po wojnie i pozostali wierni malarstwu pejzażowemu, mimo dynamicznie zmieniających się trendów w sztuce.

Władysław Ślewiński (1856-1918) "Fioletowe góry, ośnieżone szczyty, zielona kotlina w Tatrach", 1906 rok, źródło: Biblioteka Polska w Paryżu

Władysław Ślewiński (1856-1918) „Fioletowe góry, ośnieżone szczyty, zielona kotlina w Tatrach”, ok. 1906 roku, źródło: Biblioteka Polska w Paryżu

Aleksander Mroczkowski (1850-1927) "Ganek", 1921 rok, własność prywatna

Aleksander Mroczkowski (1850-1927) „Ganek”, 1921 rok, własność prywatna

Wojciech Weiss (1875-1950) "Szczyt wierchu w zachodzącym słońcu", 1899 rok, źródło: Fundacja Wojciecha Weissa

Wojciech Weiss (1875-1950) „Szczyt wierchu w zachodzącym słońcu”, 1899 rok, źródło: Fundacja Wojciecha Weissa

Stefan Filipkiewicz (1879-1944) "Odwilż w Tatrach", 1904 rok, źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie

Stefan Filipkiewicz (1879-1944) „Odwilż w Tatrach”, 1904 rok, źródło: Muzeum Narodowe w Krakowie

W okresie modernizmu ma również miejsce krótka przygoda z pejzażem górskim Stanisława Ignacego Witkiewicza – wschodzącej gwiazdy zakopiańskiej bohemy. Witkacy zupełnie „wsiąkł” w Tatry, poznawał je turystycznie, wspinaczkowo i na nartach, fotografował i – malował. Jego pejzaże zdradzają wpływy Ślewińskiego – syntetyczne, zbudowane z płaskich plam barwnych. Z upodobaniem malował otoczenie Hali Gąsienicowej – zachowało się kilka szkicowych, syntetycznych prac, a także obrazy z Podtatrza – między innymi fragmenty zimowych krajobrazów – ciasno kadrowane, płaskie, z wijąca się dekoracyjną linią, które mogą kojarzyć się ze sztuką Dalekiego Wschodu (Witkacy utrzymywał że inspirował się malarstwem chińskim, bo japonizm był wegług niego passe). Szybko porzucił pejzaż na rzecz zupełnie innej działalności twórczej – jednak więcej o Witkacym w kolejnej części.

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939) "Hińczowe Stawy", 1907 rok, źródło: Agra-Art

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939) „Hińczowe Stawy”, 1907 rok, źródło: Agra-Art

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939) "Pejzaż zimowy (Zakopane)", 1913 rok, źródło: Rempex

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939) „Pejzaż zimowy (Zakopane)”, 1913 rok, źródło: Rempex

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939) "Chmury nad Giewontem podczas wiatru halnego", fot. ok. 1902 roku , źródło: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939) „Chmury nad Giewontem podczas wiatru halnego”, fot. ok. 1902 roku , źródło: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

Źródła:

  • Tatry: czas odkrywców. red. T. Jabłońska, A. Liscarj, Zakopane 2009
  • Król A., Wiatr halny. „Krajowidoki” i wrażenia z Tatr w malarstwie polskim XIX i XX wieku,  katalog wystawy, Szczecin 2007
  • Jabłońska T., Sztuki piękne pod Tatrami, Zakopane 2015

 

[Część III artykułu „Tatry w sztuce polskiej” już wkrótce!]

Autor: Małgorzata Bednorz

Po krótkiej przygodzie z malarstwem studiowała historię sztuki, którą rozpoczęła na UMK, a skończyła na UJ. Od czasu do czasu pisze teksty o sztuce dla kilku czasopism. Wielbicielka twórczości kaskaderów literatury, a w sztukach plastycznych – wszelkich przejawów ekspresjonizmu (chociaż ceni wielu artystów z różnych epok i nurtów).

zobacz inne teksty tego autora >>